ČAČAK– NEKADAŠNJI GRAD UTOČIŠTE

Zanimljiva je sudbina našeg grada koji je kroz devetnaesti i dvadeseti vek pružajući utočište odbeglim od turskog zuluma, ili pružajući prvu službu mladim nastavnicima i oficirima, postao rodno mesto mnogih srpskih intelektualaca i umetnika. Među onima iz prve grupe svakako je najpoznatiji Dis, čija je porodica u Čačku našla utočište sklanjajući se iz Makedonije, ali treba pomenuti i poznatog pravnika Mihaila Konstantinovića (oca filozofa Radomira Konstantinovića) čiji je otac Ilija bio prinuđen da potraži spas u Čačku sklanjajući se iz Sandžaka. Sa druge strane, gradu u razvoju kakav je tada bio Čačak uvek su potrebni prosvetni radnici, pa smo tako postali domaćini učenjacima kao što su Božidar Knežević i Dimitrije Petrović, a preko Dimitrija i rodni grad Nadežde Petrović.

***

Kao grad koji decenijama pokušava da ispravi nepravedno zanemarivanje Vladislava Petkovića Disa kroz manifestacije i publikacije, ne treba da čudi što se o njegovom životu opsežno pisalo i govorilo, mada je javnost manje upoznata sa okolnostima dolaska njegove porodice u Čačak. Možda se krivac za ovo može naći u biografskim nedoumicama i zabludama prenošenim sve do ranih dvehiljaditih godina, ali te nedoumice konačno bivaju razjašnjene opsežnom studijom Danice Otašević iz 2013. godine.

Tu je navedeno da se Disov otac Dimitrije sa braćom Cvetkom i Milanom doselio u Čačak oko 1860. iz sela Tabanovce kod Kumanova sklanjajući se sa teritorije koja je tada bila pod turskom vlašću. Naredne godine dvadesetšestogodišnji Dimitrije sa Kuzmanom Šolajićem ortački kupuje mehanu u Zablaću, a već na popisu vršenom od maja 1862. do avgusta 1863. možemo videti i značajne zemljišne posede i zavidne novčane prihode, posebno za nekoga ko se nepune dve godine pre toga doselio u Čačak.

Kruna ovog novčanog blagostanja je kuća građena između 1863. i 1873. u tadašnjoj Sarajevskoj ulici, a današnjoj ulici Vojvode Stepe Stepanovića od broja 40. do broja 44. Dimitrije se novembra 1863. venčava Marijom Gejović rođenom 1846. u porodici uglednog čačanskog trgovca Gaja Gejovića. Iz tog braka će se izroditi trinaestoro dece, a mladog Vladislava dobijaju 1880. nakon devetoro ćerki i sinova.

Međutim, čitav uspeh porodice Petković počivao je na Dimitrijevim mahinacijama– pozajmicama sa visokim kamatama koje nisu isplaćivane na vreme, tako da je nakon njegove iznenadne smrti 1893. poradica zapala u siromaštvo. Naravno, nije pomogla ni činjenica da u trenutku Dimitrijeve smrti nijedno od njegove dece, osim sina Mihaila, nije bilo punoletno. Na žalost ovog puta porodica Petković nije imala sreće da pronađe utočište kao što je imao Dimitrije po dolasku u Čačak, pa je imovina rasprodata, a porodica prinuđena da se preseli u neuglednu kućicu u tadašnjem palilulskom sokaku.

Tri godine pre očeve smrti Vladislav započinje školovanje u čačanskoj nižerazrednoj realci, ali Vladislav pesnikom Disom nije postajao u školi, jer ga ona nije interesovala niti mu je dobro išla, već je pesnikom Disom postajao upijajući čačanski krajolik. Dragiša Vasić, poznati književnik rodom iz Gornjeg Milanovca i nekadašnji učenik čačanske Gimnazije, beleži da je Vladislav bio povučen, nežan i bolešljiv dečak, koga nisu interesovale igre vršnjaka, kao ni škola, već jedino čitanje narodnih pesama i posećivanje vašara gde je mogao da sluša guslare. Ova mladalačka povučenost i usamljeničke šetnje Čačkom urodiće plodom te će mladi Vladislav započeti svoj put ka Disu u sedmom razredu pisanjem pesme Na prozoru sveća gori.

Lutalački život pun nemaštine započet očevom smrću i preseljenjem u palilulski sokak Dis će nastaviti odlaskom u Zaječar gde njegov brat Radoslav službuje kao potporučnik 12. puka, a ahasverska sudbina će ga od tada pratiti i kao učitelja, činovnika, pesnika i ratnog dopisnika sve do njegove prerane smrti 1917. godine.

***

Slične okolnosti su navele i Iliju, oca Mihaila Konstantinovića, da izbegne u Čačak. Prema navodima Marijane Matović Ilija i Pava Konstantinović su živeli u selu Čelice na tromeđi opština Nova varoš, Priboj i Prijepolje, ali je Ilija došao u sukob sa lokalnim turskim moćnikom kada je odbio da kuluči za njega. Kao zemljoradnik u rodnom kraju, a nadničar u Čačku Ilija nije uspeo da se snađe onako kako je, barem u početku, to učinio Dimitrije Petković.

U takvoj siromašnoj porodici rađa se Mihailo 1897. kao sedmo dete. Međutim, Mihailo ne traži spas kao Dis povlačeći se u sebe, već se potpuno posvećuje učenju i školi. Uprkos svom materijalnom stanju i neredovnoj nastavi usled ratova, tokom čitavog školovanja bio je odličan đak. Posvećenost radu, metodičnost i enciklopedijsko znanje koje je počeo da stiče u čačanskoj Gimnaziji pratiće ga kroz čitav život.

Tokom prvog svetskog rata kao tek svršeni đak šestog razreda Gimnazije postaje dobrovoljni bolničar i pisar u Drugoj vojnoj bolnici u Čačku gde ga zatiče neprijateljska ofanziva 1915. godine kada zajedno sa srpskom vojskom kreće u povlačenje preko Albanije. Zbog ovoga će biti odlikovan Albanskom spomenicom. Potom sa drugim srpskim đacima biva prebačen u Francusku gde nastavlja školovanje, a nakon rata tamo i doktorira pravne nauke radom o teoriji rizika u rimskom klasičnom pravu.

Tokom života postaće jedan od značajnih učesnika i svedoka burnih događa pre, tokom i neposredno nakon Drugog svetskog rata. Njegove dnevničke beleške, ponovo objavljene 2018., nisu dragocene samo za istoričare, već ukazuju i na nesvakidašnju ličnost Mihaila Konstantinovića– odmeren, rodoljubiv, inteligentan i bez želje za ličnom slavom. Dostojanstven čuvar ravnoteže i u javnom i u privatnom životu, kako ga “preslikava” sin Radomir u knjizi “Dekartova smrt”.

***

Iako se Čačak ponosi time što ima jednu od najstarijih Gimnazija u Srbiji (osnovanu 1837. godine) postojanje ove škole prvih decenija rada bilo je veoma neizvesno. Uz povremena kratkoročna zatvaranja (kao ono iz 1839. godine) škola je konačno prestala sa radom 1845. godine. Moguće da bi tako ostalo da žitelji Čačka nisu uspeli da izdejstvuju ponovno otvaranje škole 1869. raznim peticijama i molbama. I upravo sa novim životom čačanske Gimnazije karijeru započinje jedna od najznačajnijih ličnosti srpske kulture i istoriografije 19. veka– Dimitrije Mita Petrović.

Rođen 1852. u porodici imućnog trgovca hadži Maksima Petrovića, Mita je u mladosti pokazivao značajan talenat za crtanje, talenta koji je po tvrdnjama Stevana Todorovića, njegovog profesora crtanja, valjalo razvijati daljim školovanjem. Ali kako to biva Mitin otac nije želeo da mu sin bude slikar i umetnik, već je želeo da se bavi nečim uglednim i ozbiljnim– trgovinom. Bez očeve podrške nije mogao da nastavi školovanje u inostranstvu, ali mu slobodouman duh nije dao da se učauri u neku “ozbiljnu” karijeru, tako da sa sedamanest godina, svršenim crtačkim kursom i nesvršenom Gimnazijom, polazi u potragu za nastavničkim poslom.

Čačak, koji je u tek obnovljenoj Gimnaziji imao samo tri nastavnika, rado prima mladog, poletnog i talentovanog Mitu. Nedugo nakon njega u grad stiže i učiteljica Mileva Zorić, koja je, uprkos obrazovanju i poreklu iz ugledne vojvođanske porodice, namerno tražila posao u srpskoj provinciji kako bi prosvećivala i opismenjavala svoj narod. Zbog toga nije čudno što su se Mita i Mileva, ta dva srodna duha, ubrzo zavoleli i 1870. godine venčali u Čačku gde će im se 1873. godine roditi i ćerka Nadežda.

Uslovi su, kao što se može pretpostaviti, bili veoma loši prvih dana formiranja čačanske škole. Međutim, bili bi znatno teži da nije bilo snalažljivog Mite koji je sam crtao geografske mape, izrađivao druga pomoćna učila, pisao udžbenike i nabavljao knjige koje je stavljao školi na raspolaganje. Ovaj pokušaj da se unapredi čačansko školstvo išao je ruku pod ruku sa pokušajem da se unapredi i sama varoš. U danima opasnih epidemija u Čačku on se zalaže za osnivanje sanitarne službe, razvoja zdravstvene nege za sve građane, a posebno za đake. A u ratnim danima ne preza od vojne obaveze pa je u prvom srpsko-turskom ratu (1876-1877) bio komesar Pionirskog odreda (rod kome bi danas najviše odgovarala inžinjerija), a u drugom ratu (1877-1878) bio divizijski crtač. Iz ova dva rata ostavio nam je značajnu dnevničku građu.

Međutim, njegov najznačajniji doprinos srpskoj kulturi leži u prikupljanju bogate arhivske građe i utiranju puta za ovakvu delatnost u našoj zemlji. A upravo u Čačku, čudnim spletom okolnosti, započinje taj značajan podvig. Naime, kada se jednog dana vratio kući sa pijace primetio je da mu je prodavac zavio sir u nekakvu staru hartiju. Nakon pažljivog proučavanja i restauracije otkrio je da je u pitanju značajan ustanički dokument iz 1815. godine.

Time je postao deo onog neobičnog sveta u kome piljari i pijačari postaju čuvari baštine, sveta kome pripadaju Bahova izgubljena dela i zaboravljeni sarajevski rukopisi Tina Ujevića. Ubrzo je shvatio da čačansko načelstvo tu “staru hartiju” prodaje, baca ili se najčešće njome greje te je sa tavana načelstva uspeo da spase veliki broj značajnih dokumenata iz perioda kada je Čačak bio sedište Požeške nahije. I nakon odlaska iz Čačka nastavlja sa prikupljanjem zaboravljenih dokumenata širom tadašnje Srbije i Vojvodine, a rezultat ovog životnog poziva biće preko 9000 stranica materijala pretočenih u osam tomova knjige “Finansije i ustanove obnovljene Srbije”. Utočište pruženo u Čačku nije uzvratio samo razvijanjem varoši i njene Gimnazije, već i naporom da Čačani ne zaborave sebe i svoju ulogu u razvoju moderne Srbije.

***

Deceniju nakon odlaska Dimitrija Petrovića iz čačanske Gimnazije, u nju stiže jedna osobena i neobična ličnost, posebno za Srbiju krajem 19. veka– Božidar Knežević. Rođen na Ubu 1862. završio je istorijsko-filološki odsek Velike škole 1884. kada i za njega započinje lutalački život po srpskoj provinciji. Nakon srpsko-bugarskog rata službuje u više gimnazija (niškoj, šabačkoj i užičkoj), ali se najduže zadržava u Čačku i čačanskoj školi.

Međutim, ovo nije bila njegova namera. Nakon svršenih studija maštao je o usavršavanju u inostranstvu i karijeri u Beogradu gde bi se bavio čistom filozofijom, ali ovi idealistički planovi nisu našli razumevanje u jednoj prizemnoj i proračunatoj sredini. Prvo mu je odbijena stipendija za odlazak u inostranstvo 1885, da bi 1897. bio odbijen i položaj u beogradskoj Velikoj školi nakon što se o njegovoj knjizi “Principi istorije I-II” negativno izjasnio Božidarov zemljak sa Uba i poznati srpski filozof Branimir Petronijević. Knjiga je predstavljena kao neoriginalna, međutim njegovo shvatanje filozofije istorije manifestovane kroz principe istorija, a ne kroz istoriografsku faktografiju i metodologiju, predstavlja osoben pristup u srpskoj filozofiji tog doba.

Kao izuzetan prevodilac sa francuskog, nemačkog i engleskog, određeni uticaji se mogu pronaći (prevashodno engleskog istoričara Bekla), međutim njegov intuicionistička mogućnost da “harmoniju sveta sluša očima” dovodi do zanimljivih i originalnih spojeva već postojećih (i do tada nespojivih) filozofskih pravaca kao što su idealizam, materijalizam i pozitivizam. Uprkos svojoj želji za akademskom karijerom možemo reći da je usled nedostatka iste on uspeo da postane nekonvencionalan i originalan mislilac kakav je bio.

Može zvučati čudno, ali upravo mu je Čačak svojom provincijskom uspavanošću pomogao u tome. “Što god je zadovoljno sa životom, ono ne misli” pisao je Knežević. Samo oni koji osećaju duboke bolove života mogu duboko da misle. I život u provinciji, kao i slabo plaćen posao prosvetnog radnika davali su odlične uslove za Kneževićevu duboku kontemplaciju i samopreispitivanje. Čačak mu je takođe davao utočište monastičkog mira za meditaciju i promišljanje sveta.

Po svedočenju Nikole Zege, kolege iz Gimnazije, čak je i u čačanske kafane odlazio da bi se tamo izgubio u svojim mislima, u graji bez druga kako peva Dis kome je Knežević u jednom periodu predavao. Sasvim je izvesno da u takvim uslovima u Čačku piše svoje “Misli”, znatno popularniju knjigu od “Principa istorije” koje ga svrstava u rang moralista kao što su Larošfuko, Šanfor, Labrijar i drugi. O dubini posvećenosti ovom poslu tokom boravka u Čačku najbolje govori i činjenica da je, nakon što je naprednjačka vlada 1898. otpustila većinu nastavnika čačanske Gimnazije zbog loših izbornih rezultata, on postao privremeni direktor škole, ali je odbijao da se posveti svakodnevnim birokratskim poslovima (ili spletkama u cilju samopromocije), već je sedeo u svom kabinetu i radio na filozofskim spisima.

Nakon dugog rada i boravka u Čačku konačno dobija službu u Beogradu 1902. godine, ali izmučen nemaštinom i bolešću umire 1905. godine. Branislav Petronijević piše potresan nekrolog, isti onaj Petronijević koji ga je za života sputavao, što verovatno najbolje oslikava sredinu u kojoj je živeo i radio Božidar Knežević.

***

Ono što je započelo Mitom Petrovićem i Božidarom Kneževićem, čačanska Gimnazija nastavlja i u prvoj polovini dvadesetog veka, pružajući utočište od vihora revolucije i ratova mnogim profesorima ruskog porekla koji su u tu srednju školu doneli znanje i iskustvo svojstveno jednom univerzitetu. Među njima su Đorđe Kovbasko, Ivan Balkovoj i naravno Miša Borovski. Oni ne samo da su svojim radom ostavili nezaboravan trag na generacije budućih gimnazijskih profesora, već su svojim životom i svetonazorom ostavili trag na sve građane Čačka.

Iako se pretežno govorilo o profesorima, pravnicima i književnicima na kraju vredi pomenuti i likovne umetnike kao što je Grujica Lazarević, slikar i višedecenijski direktor likovnog programa čačanskog Doma kulture koji je u ovaj grad došao sa porodicom 1960. godine, ili vajara Živorada Maksimovića (čuvenog Žiku Maksa) koji je u Čačak doputovao dolazeći na ovaj svet, pošto je često govorio da se rodio u vozu koji je putovao na liniji Gornji Milanovac-Čačak.

***

Danas, kada se Čačak shvata kao svojevrsna odskočna daska ka Beogradu, a odatle za odlaske diljem Evrope i sveta, kako svojevremeno reče gradonačelnik Milun Todorović, često razmišljam o nekadašnjem Čačku– gradu utočištu.

M. M. Ćurčić